XIX wiek 

Mapa z 1839, zaznaczona Częstochówka, Częstochowa i Nowa Częstochowa
Pomnik cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą w latach 1889-1917Liczne najazdy, pożary i plądrowania doprowadziły jednak do upadku miasta. Podczas konfederacji barskiej okolice Częstochowy były jednym z głównych miejsc oporu wojsk konfederackich. Po II rozbiorze Polski znalazła się w departamencie kaliskim Prus Południowych. Po 1807 znalazła się w departamencie kaliskim Księstwa Warszawskiego, od 1815 w województwie kaliskim Królestwa Polskiego. Początkowo istniały Stara Częstochowa i Częstochówka (prawa miejskie od 1717 jako Nowa Częstochowa), które zostały połączone 19 sierpnia 1826. W 1819 został wytyczony przez inżyniera wojskowego Jana Bernharda najważniejszy trakt miejski – Aleja Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny). Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się wówczas na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

W związku z położeniem przy kolei warszawsko-wiedeńskiej (od 17 listopada 1846), obecnością złóż rud żelaza (obecnie nie eksploatowane), pokładów wapienia oraz czystych i obfitych w wodę rzek od roku 1870 zaczął w Częstochowie rozwijać się przemysł - metalowy (Huta Częstochowa, której budowę zainicjował Bernard Hantke), włókienniczy i papierniczy.

 XX wiek 
Ratusz w Częstochowie na początku XX wiekuW 1903 Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Herbami, a w 1911 z Kielcami. W 1909 w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa. Częstochowa przeżywała dynamiczny wzrost gospodarczy - powstawało ok. 60 dużych zakładów przemysłowych, 3-krotnie wzrosła liczba mieszkańców. Częstochowa miała monopol w przetwórstwie juty (90% produkcji krajowej), wyrobie galanterii (80% rynku), zabawek (70%).

Podczas I wojny światowej Częstochowa bez walk 3 sierpnia 1914 została zajęta przez wojska niemieckie. W pierwszych dniach okupacji dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej, nałożono na miasto kontrybucje i skazano na deportację do Niemiec wielu mieszkańców. W czasie wojny miasto po raz pierwszy w historii uzyskało samorząd miejski. Częstochowa została wyzwolona 11 listopada 1918, kiedy to oddziały POW i Straży Obywatelskiej przystąpiły do rozbrajania wycofujących się Niemców. Następnego dnia przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego. Jasna Góra od 26 kwietnia 1915 do 4 listopada 1918 stanowiła enklawę pod okupacją austro-węgierską. W okresie wojny polsko-bolszewickiej po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 Częstochowa musiała zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców. Jednak miasto nie było w stanie pomieścić i utrzymać wszystkich uchodźców, co wywołało protesty mieszkańców. W 1921 większość z nich wyjechała z miasta. Ponadto w okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw, a także punkty werbunku ochotników.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego lokalny przemysł podupadł. Od 1925 w Częstochowie mieści się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa). Ze względu na rozwój rzemiosła, zwłaszcza pamiątkarskiego, była nazywana “małą Norymbergą”. W 1939 Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

Podczas II wojny światowej tereny leżące na zachód i południe od Częstochowy zostały włączone do Rzeszy, natomiast samo miasto stało się częścią Generalnego Gubernatorstwa i nosiło nazwę Tschenstochau. Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą “krwawego poniedziałku”. W 1940, w ramach akcji AB, dokonano eksterminacji umysłowych elit miasta. Ponad 40 tys. Żydów znalazło się w częstochowskim getcie i w większości zostało zamordowanych przez nazistowskich żołnierzy. W mieście istniał stalag 367 przeznaczony dla radzieckich i włoskich jeńców wojennych. Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Do najsłynniejszych akcji z tego okresu należy przeprowadzone 20 kwietnia 1943 uderzenie na niemiecki Bank Emisyjny (obecnie siedziba Banku Śląskiego w Alejach) dokonane przez oddziały “Stepa” i “Zagłoby” Narodowych Sił Zbrojnych wraz z Armią Krajową. 16 stycznia 1945, bez walk, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało zajęte przez sowieckie oddziały mjr. Siemiona Chochriakowa.

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta (po 1989 wróciła do pierwotnej - Huta Częstochowa), spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Zainstalowano w nim siedzibę ogólnopolskiego Zjednoczenia Kopalnictwa Rud Żelaza. W latach 1946-1950 Częstochowa wchodziła (podobnie jak w okresie międzywojennym) w skład województwa kieleckiego, w latach 1950-1975 województwa katowickiego, a w latach 1975-1998 była stolicą województwa częstochowskiego.

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł Honorowego Obywatela - Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

Jako pierwsze miasto w Europie Środkowo-Wschodniej Częstochowa otrzymała Honorową Flagę Rady Europy (1993) oraz główną nagrodę tej organizacji - Prix de l’Europe (1998) – za działania na rzecz integracji europejskiej i rozwój współpracy z samorządami miast europejskich.

XXI wiek 

26 maja 2006 z wizytą przybył papież Benedykt XVI.

Gazeta Wyborcza - od 1991 wydawana z lokalnym dodatkiem
Dziennik Zachodni - znajduje się tu terenowy oddział tej gazety
Życie Częstochowskie - kontynuacja Życia Częstochowy, ukazującej się od 1947 mutacji Życia Warszawy
Tygodniki:

Gazeta Częstochowska - od 1956
Częstochowski Tygodnik Regionalny “7 Dni”
Niedziela - ogólnopolski tygodnik katolicki
Wydawanych jest również kilka pism kulturalnych m.in.: kwartalniki Aleje 3, Bulion oraz rocznik Ziemia Częstochowska

Radio 
Radiostacje lokalne:

Radio C - należące do sieci Złote Przeboje
Radio Jasna Góra
Radio Fiat - stacja radiowa Archidiecezji częstochowskiej
Studia lokalne w Częstochowie posiadają:

Polskie Radio Katowice
RMF MAXXX - emitująca w tzw. rozszczepieniach lokalnych wiadomości z Częstochowy, w 2006 zastąpiła istniejące od 1995 miejscowe Radio Fon
W latach 1995-2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM. Popularnością cieszy się internetowa rozgłośnia radiomarconi.pl.

Telewizja
Częstochowa nie posiada telewizji z prawdziwego zdarzenia. Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP Katowice i TV Silesia.

1E75 Gdańsk – Toruń – Łódź – Piotrków Trybunalski - Częstochowa - Dąbrowa Górnicza - … - Tychy – Bielsko-Biała
43 Częstochowa - Wieluń
46 Szczekociny – Częstochowa – Lubliniec – Opole – Nysa – Kłodzko
91 Częstochowa - Radomsko – Piotrków Trybunalski
Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

483 Częstochowa - Łask
491 Częstochowa - Działoszyn - (Wieluń)
494 Częstochowa - Olesno – DK45
786 Częstochowa - Kielce
908 Częstochowa - Bytom
W przyszłości przez północne i zachodnie obrzeża miasta przebiegać będzie autostrada A1. Utworzy ona zachodnią, autostradową obwodnicę Częsochowy.

Transport kolejowy
 
Plac Rady Europy i dworzec Częstochowa OsobowaPrzez miasto przebiegają linie kolejowe: 61 Fosowskie – Kielce oraz nr 1 Warszawa Centralna – Katowice (dawna kolej warszawsko-wiedeńska) wraz z odgałęzieniem do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową. Pasażerska komunikacja kolejowa obsługiwana jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny - otwarty po przebudowie w 1996 - dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.
 Komunikacja miejska

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie Sp. z o.o., Tramwaje w Częstochowie.
Komunikację miejską i podmiejską obsługuje głównie Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Prowadzi ono przewóz na dwóch liniach tramwajowych, 33 autobusowych obejmujących swoim zasięgiem większość obszaru miasta oraz liniach podmiejskich w miejscowościach w gminach Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską obsługuje linia tramwajowa oraz cztery autobusowe (te kursują jedynie w weekendy). 13 lipca 2007 MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.

Na trasie Lisiniec-Zawodzie oraz z centrum do Blachowni usługi przewozowe busami oferuje firma Mazan-Bus. Bus Express obsługuje trasę z ul. Makuszyńskiego do dzielnicy Mirów. Darmową komunikację do hipermarketów Tesco i Auchan zapewnia firma Biesy (6 linii). Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, jak również GZK Rędziny, a także PKP - wszystkie dworce w Częstochowie oferują komunikację osobową.
Komunikacja lotnicza 

Najbliższym międzynarodowym portem lotniczym jest regionalny port lotniczy Katowice-Pyrzowice znajdujący się około 60 km na południe od miasta.

Najbliższym czynnym lotniskiem jest lotnisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o zaledwie 15 km. Jest ono lotniskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym - na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 x 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców[3]. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 - przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.

Najczęściej odwiedzane obiekty sportowe miasta:

Stadion żużlowy Arena Częstochowa
Hala sportowo-widowiskowa Polonia
Stadion Rakowa Częstochowa

W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej, a także - po kilkuletniej przerwie, uruchomione w grudniu 2004 - kino Cinema City Wolność.

Na terenie Częstochowy działają również liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Rzemieślniczy Chór Męski “Pochodnia”. Do innych należą: Chór Akademicki Politechniki Częstochowskiej “Collegium Cantorum” oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny “Basilica Cantans”. Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.

 
Budynek Teatru im. Adama MickiewiczaMiejska Galeria Sztuki zajmuje się wystawianiem malarstwa, rzeźby, grafik i fotografii - kładąc szczególny nacisk na dzieła współczesne. Szczególnie znana jest wystawa prac Zdzisława Beksińskiego, która w 2006 przekształciła się w stałe Muzeum Zdzisława Beksińskiego. Wystawianiem i kolekcjonowaniem dzieł plastycznych zajmuje się również Muzeum Częstochowskie oraz szereg małych prywatnych galerii, m.in. Muzeum Wyobraźni Tomasza Sętowskiego i Galeria Lonty Petry.

Nietypowym pomysłem jest organizowana od 2004 Noc kulturalna, której celem jest zachęcenie mieszkańców Częstochowy do uczestnictwa w imprezach kulturalnych.

W Częstochowie działa Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Jacka Malczewskiego oraz Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.

Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, ktore zawiera jej podobiznę wykonaną z bloku żywicy.

Sanktuarium z racji swego położenia na wapiennym wzgórzu (293 m n.p.m.) i strzelistej wieży dominuje nad miastem Częstochowa – widać je z odległości kilkunastu kilometrów od Częstochowy. Z trzech stron otoczone jest parkiem, a od strony wschodniej - wielkim placem, gdzie podczas uroczystości gromadzą się pielgrzymi na Msze święte. Na obszarze ok. 5 ha znajduje się kaplica Cudownego Obrazu, bazylika z wieżą, klasztor paulinów , droga krzyżowa i kilkanaście innych obiektów zbudowanych w XIV-XX w. Zgromadzono w nich wiele ważnych dla wiary i kultury narodu pamiątek. Kompleks budynków otacza mur z początku XVII w. W obręb murów klasztoru jasnogórskiego wchodzi się przez cztery bramy wzniesione w okresie od XVI do XIX wieku.

Nazwa Jasna Góra (Clarus Mons) pojawia się po raz pierwszy w dokumencie z 1388 roku, wystawionym przez starostę olsztyńskiego. Nadali ją wzgórzu paulini , którzy przywędrowali tutaj z Węgier – tak się nazywał ich macierzysty klasztor św. Wawrzyńca w Budzie.

Paulini zostali sprowadzeni do Polski przez Władysława Opolczyka, namiestnika króla Ludwika Węgierskiego w latach 1367-1382. W 1382 r przybyli do Częstochowy, gdzie otrzymali od księcia jasnogórskie wzgórze z maleńkim kościołem pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny, Dziewicy Wspomożycielki. W nim umieścili wizerunek Matki Bożej, od wieków otaczany czcią, a przywieziony przez fundatora z Bełza na Rusi. Rosnąca sława cudownego wizerunku Bogurodzicy sprawiła, że w krótkim czasie klasztor jasnogórski stał się miejscem licznych pielgrzymek i skarbcem niezwykle cennych wotów. W 1430 r. wota zwabiły złodziei - w Wielkanoc banda rabusiów z Czech, Moraw i Śląska włamała się do kaplicy Matki Bożej, ograbiła ją z kosztowności i pocięła szablami twarz Madonny (stąd pochodzą rysy na Jej twarzy). Rzucony na ziemię obraz na ziemię pękł na trzy części. Restauracji dokonano na dworze króla polskiego Władysława Jagiełły w Krakowie.

Po napadzie popularność jasnogórskiego sanktuarium niezwykle wzrosła i pierwotny gotycki kościół nie był w stanie pomieścić wiernych. W latach sześćdziesiątych XV wieku obok kaplicy Matki Bożej rozpoczęto budowę gotyckiego kościoła o trzech szerokich nawach. Ponowny napad rabunkowy na klasztor, dokonany w roku 1466 przez wojska króla czeskiego, oraz walory militarne jasnogórskiego wzgórza, leżącego blisko granicy śląskiej, skłoniły królów Zygmunta III i Władysława IV do otoczenia Jasnej Góry wałami obronnymi. Prace rozpoczęto w 1621 roku.

Najbardziej znanym wydarzeniem w dziejach Jasnej Góry było jej oblężenie przez wojska szwedzkie i bohaterska obrona pod wodzą przeora o. Augustyna Kordeckiego w 1655 r. Atak na sanktuarium uznano wtedy powszechnie za obrazę uczuć religijnych, a zwycięstwo przypisano nie tyle sprawności załogi i wytrzymałości murów, co wstawiennictwu i opiece samej Matki Bożej. Kraj wówczas poderwał się do walki i szala zwycięstwa przechyliła się na stronę polską. Wdzięczny król Jan Kazimierz 1 kwietnia 1656 r. w uroczystym ślubowaniu w katedrze lwowskiej oddał kraj pod władzę Matki Bożej, obierając Ją za Patronkę i Królową państwa. W 1717 r. obraz został koronowany (na uroczystość przyjechało ok. 200 tysięcy osób, co było wtedy rekordową liczbą)

Podczas Konfederacji Barskiej jeden z jej wodzów, Kazimierz Pułaski, zajął jasnogórską twierdzę i przez trzy lata jej bronił, skutecznie odpierając ataki Rosjan. Kiedy w sierpniu 1772 r. konfederacja upadła i król Stanisław Poniatowski rozkazał oddać Jasną Górę Rosjanom, wrogowie po raz pierwszy wkroczyli w niezwyciężone dotąd mury.

Po raz ostatni Jasna Góra pełniła rolę twierdzy militarnej w czasach Księstwa Warszawskiego, gdy w latach 1806-1813 znajdujący się w jej murach Polacy odpierali z powodzeniem ataki wojsk austriackich. Po upadku Napoleona car Aleksander I rozkazał zburzyć mury forteczne. Odbudowano je w zmienionej formie z polecenia cara Mikołaja I dopiero w 1843 roku (poprzez ten gest car chciał pokazać wobec Europy tolerancję i przychylność dla Kościoła). Po upadku powstania styczniowego wielu paulinów oskarżono o działalność powstańczą i wywieziono na Sybir, zlikwidowano studia klasztorne, drukarnię, aptekę i pozbawiono klasztor majątków ziemskich.

W lipcu 1920 roku, w obliczu najazdu bolszewickiego, zgromadzony na Jasnej Górze Episkopat ponownie obrał Maryję Królową Polski. Kiedy zaś wojska rosyjskie zostały rozgromione 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia NMP, naród uznał to za cud nad Wisłą i przypisał wstawiennictwu Bożej Matki.

W maju 1936 r. 20 tys. studentów złożyło ślubowanie, wyrażając pragnienie budowania wraz z Maryją nowej Polski. W sierpniu tego roku odbył się na Jasnej Górze pierwszy w Polsce synod plenarny.

W czasie II wojny światowej część klasztoru zajęło wojsko niemieckie, stacjonujące tu aż do 16 stycznia 1945 roku. Niemcy zabronili zbiorowego pielgrzymowania na Jasną Górę. Pielgrzymi jednak - pomimo zakazów i represji - pod osłoną nocy przybywali do Częstochowy. Zakonnicy udzielali pomocy pielgrzymom, partyzantom, jeńcom wojennym i Żydom, a także prowadzili tajne nauczanie dla młodzieży. Niespodziewany atak czołgów rosyjskich 16 stycznia 1945 roku wywołał panikę wśród stacjonujących w sanktuarium wojsk niemieckich, które nie zdążyły wywieźć do Niemiec cennych zbiorów i zniszczyć klasztoru. W 1946 r. prymas August Hlond w obecności półmilionowej rzeszy wiernych poświęcił Polskę Niepokalanemu Sercu Maryi. Kolejnym ważnym wydarzeniem było odnowienie Ślubów Narodu w trzechsetną rocznicę ślubów króla Jana Kazimierza w 1956 r. Rok później poświęcona przez papieża Piusa XII kopia jasnogórskiego obrazu rozpoczęła peregrynację po całym kraju. Wędrówka po wszystkich parafiach w Polsce trwała 23 lata. W 1966 r., podczas uroczystości Tysiąclecia Chrztu Polski cały Episkopat Polski złożył Akt Oddania Polski w macierzyńską niewolę Maryi, Matki Kościoła, za wolność Kościoła Chrystusowego. Jasną Górę wielokrotnie odwiedzał Jan Paweł II, który podarował Maryi złotą różę, umieszczoną obecnie przy cudownym obrazie.

Fenomenem na skalę światową są piesze pielgrzymki, które idą co roku na Jasną Górę w całej Polski na uroczystość Wniebowzięcia NMP (15 sierpnia) i – mniej liczne – na święto Matki Bożej Częstochowskiej (26 sierpina).

© 2005-2007 Katolicka Agencja Informacyjna. Wszelkie prawa zastrzeżone.